บ้านและสวน

เรื่องน่ารู้เรือนไทยภาคใต้

 

สิ่งปลูกสร้างสำหรับเป็นที่อยู่อาศัยแบบพื้นบ้านในภาคใต้ ได้แก่ เรือนไทยบริเวณภาคใต้ตอนบน และเรือนไทยมุสลิมบริเวณภาคใต้ตอนล่าง ได้แก่ จังหวัดยะลา ปัตตานี และนราธิวาส เรือนที่สร้างในบริเวณภาคใต้ส่วนมากเป็นเรือนไม้ ยกพื้นสูง มุงกระเบื้องดินเผา สังกะสี หรือจาก ขนาดและรูปแบบของเรือนอาจต่างกันบ้างตามคตินิยมของแต่ละท้องถิ่นเรือนไทยภาคใต้

เรือนไทยภาคใต้ตอนบนเรือนไทยภาคใต้ตอนบน เฉพาะเรือนที่สร้างในบริเวณจังหวัดสุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช พัทลุง และสงขลา ส่วนมากเป็นเรือนชาวไทยพุทธ มักเป็นเรือนไม้ไม่ใหญ่ ขนาด 2-3 ช่วงเสา ใต้ถุนไม่สูงนัก ทรงเตี้ยกว่าเรือนไทยภาคกลาง เสาเรือนไม่ฝังดิน แต่ตั้งอยู่บนตีนเสาแผ่นหินที่รองรับเสา เพื่อไม่ให้เสาจมดิน ปัจจุบันมักทำเป็นเสาคอนกรีตรับเสาไม้ หลังคาทำเป็นหลังคาจั่ว มุงจาก กระเบื้อง หรือสังกะสี ยอดปั้นลมไม่แหลมอย่างปั้นลมเรือนไทยภาคกลาง หางปั้นลมนิยมทำตัวเหงา รูปหางปลา ฝาเรือนตีเกร็ดตามแนวนอน หรือแนวตั้งอย่างฝาสายบัว ประตูหน้าต่างขนาดเล็ก ใช้แกนหมุน วงกบหน้าต่าง ประตู เข้าเดือย แกะสลักเป็นรูปดาว หรือดอกไม้ มีทั้งที่สร้างเป็นเรือนเดี่ยวและเรือนหมู่ที่มีมากกว่าหนึ่งหลัง เรือนใหญ่มีระเบียงตามด้านยาว และมีหลังคา ต่อด้วยชานโล่งเชื่อมเรือนแต่ละหลังเข้าด้วยกัน

นอกจากเรือนไม้จริงแล้ว ยังมีเรือนที่สร้างขึ้นชั่วคราว ที่เรียกว่า ขนำ ซึ่งใช้เป็นที่พักชั่วคราว เช่นเดียวกับ ห้าง ตูบ และเถียง โดยใช้วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่นคือ หลา หรือศาลา ที่พักคนเดินทาง มักสร้างอย่างง่ายๆ บางแห่งกั้นห้องสำหรบพักแรมได้ด้วย

เรือนไทยภาคใต้ตอนล่างเรือนไทยภาคใต้ตอนล่าง ส่วนมากเป็นเรือนชาวไทยมุสลิม มักสร้างด้วยไม้เป็นเรือนแฝด มีชานแล่นกลาง ไม่นิยมกั้นห้อง มักมีบันไดด้านหน้าบ้านและหลังบ้าน เรือนครัวอยู่ด้านหลัง และระเบียงด้านหน้า ฝาเรือนทำด้วยไม้จริง สังกะสี หรือไม้ไผ่ มีหน้าต่างต่ำจรดพื้น เหนือกรอบหน้าต่างเป็นช่องระบายลม กลางยอดจั่วทำเป็นเสาไม้เล็กๆ สองข้างทำเป็นไม้ฉลุ สังกะสีฉลุ เรือนไทยมุสลิมแบ่งออกเป็น 3 แบบ โดยใช้รูปแบบของหลังคาเป็นเครื่องกำหนด คือ

1 เรือนหลังคาปั้นหยา หรือเรือนหลังคา ลีมะฮ์ แปลว่า 5 หมายถึง เส้นสันหลังคา 5 สันของหลังคาแบบปั้นหยา นิยมสร้างกันทั่วไปในภาคใต้ อาจสร้างมากกว่าหนึ่งหลัง

2 เรือนหลังคาจั่วมนิลา หรือ บลานอ หลังคาเป็นแบบปั้นหยา แต่มีจั่วอย่างน้อย 3 จั่ว คือ จั่วเรือนแฝด และจั่วขนาดเล็กของเฉลียงด้านหน้า ยอดจั่วตกแต่งด้วยลวดลายฉลุ เรือนบลานออาจได้รับแบบอย่างมาจากสถาปัตยกรรมของชาวฮอลันดา ในอดีตที่มีอิทธิพลในแหลมมลายู และชวา

3 เรือนหลังคาจั่ว หรือแบบแมและ เรือนหลังคาจั่วสามเหลี่ยม อาจได้รับแบบอย่างมาจากหลังคาเรือนไทยภาคกลาง เพราะมีปั้นลมเหมือนกันแต่ไม่ทำยอดแหลม

นอกจากเรือนที่ใช้เป็นที่พักอาศัยในบริเวณภาคใต้ตอนล่างดังกล่าวแล้ว ยังมีอาคารที่พักคนเดินทางมีรูปแบบเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง รวมทั้งอาคารในศาสนาอิสลาม เช่น สุเหล่า หรือมัสยิสแบบดั้งเดิมที่มีรูปแบบเฉพาะที่น่าสนใจ

ที่มา : หนังสือวัฒนธรรม ปีที่ 52 ฉบับที่ 4