สิ่งแวดล้อม

รูปร่างและการเรียงตัวของแบคทีเรียชนิดต่างๆ

รูปร่างของแบคทีเรียโดยทั่วไปมี 3 แบบด้วยกัน คือ ทรงกลม (sphere) เรียกว่า ค็อกคัส (coccus) หรือ ค็อกไค (cocci) ทรงกระบอกหรือรูปท่อน (rod) เรียกว่า บาซิลลัส (bacillus) หรือ บาซิลไล (bacilli) และรูปเกลียว (spiral) ที่เรียกว่า สไปริลลัม (spirillum) หรือสไปริลไล (spirilli) เซลล์เหล่านี้มีการจัดเรียงตัวที่แตกต่างกัน คือ ถ้าค็อกคัส 2 เซลล์มาเรียงติดกัน เรียกว่า ดิโพลค็อกไค (diplococci) หลายเซลล์เรียงกันเป็นสายยาวเรียกว่า สเตรปโตค็อกไค (streptococci) สี่เซลล์เรียงกันเรียกว่า เทแทรด (tetrad) แปดเซลล์เรียงเป็นลูกบาศก์เรียกว่า ซาสินา (sarcina) หลายเซลล์เรียงเป็นกลุ่มคล้ายพวงองุ่น เรียกว่า สแตฟฟิโลค็อกไค (staphylococci) เป็นต้น

แบคทีเรียที่มีรูปร่างเซลล์ทรงกระบอกไม่ค่อย มีแบบแผนการเรียงตัวของเซลล์ที่เด่นชัดเท่าของเซลล์ทรงกลม แต่อาจมีการเรียงตัวของเซลล์เนื่องมาจากระยะของการเจริญเติบโตหรือขึ้นกับสภาพของการเพาะเลี้ยงในอาหารนั้นๆ โยทั่วไปเซลล์บาซิลลัสมักอยู่เดี่ยวๆ ยกเว้นเซลล์บางชนิดที่ทำให้เกิดโรคคอตีบ เชื้อ Corynebacterium diphteriae มักมีเซลล์เรียงติดกันเป็นชั้นหรือเป็นแถว (palisade arrangement) ในขณะที่เซลล์ที่ทำให้เกิดโรควัณโรคมักจะเรียงกัน 3 เซลล์เป็นกิ่งก้าน เป็นต้น

เซลล์สไปริลลัมมักอยู่เป็นเซลล์เดี่ยวๆ แต่ละชนิดมีความแตกต่างกันทั้งทางด้านความยาว จำนวนเกลียว ความแข็งแรงของผนังเซลล์ บางชนิดเซลล์ยาวและบิดเป็นเกลียวหลายเกลียว เช่น Treponema ซึ่งจัดเป็นสไปโรขีต (spirochete)

การที่แบคทีเรียมีรูปร่างแตกต่างกันเป็นการปรับตัวให้อยู่ในสภาพแวดล้อมที่ดีขึ้น เช่น เซลล์ค็อกคัส มีทรงกลมทำให้รูปร่างเซลล์คงทนอยู่ในสภาพแวดล้อมที่แห้งแล้งได้ดี แต่พวกมีรูปท่อนจะมีพื้นที่ผิวต่อปริมาตรมากกว่าพวกค็อกคัส จึงช่วยในการแลกเปลี่ยนสารอาหารกับสภาพแวดล้อมได้ดีกว่า ส่วนพวกบิดเป็นเกลียวเมื่อมีการเคลื่อนที่จะเคลื่อนในลักษณะตะปูควง หรือสว่าน จึงไม่ค่อยมีแรงเสียดทานจากสิ่งแวดล้อมในขณะเคลื่อนที่

นอกจากนี้ยังมีแบคทีเรียอีกหลายชนิดที่มีรูปร่างแตกต่างไปจากที่กล่าวมาแล้ว เช่น Saprospira มีความยาวมากถึง 500 ไมโครเมตร และรูปร่างเปลี่ยนแปลงได้จากแท่งตรงจนถึงรูปโค้ง เซลล์ของ Caulobacter sp, แต่ละเซลล์เป็นรูปแท่งตรง หรือปลายแหลมเรียวทั้งสองข้างและมีก้าน (stalk) ยื่นออกมาจากปลายหนึ่ง Streptomyces มีไมซีเลียม (mycelium) ซึ่งเป็นเส้นใยที่แตกกิ่งก้านมาก และสืบพันธุ์โดยสร้างสปอร์ในอากาศ บางครั้งเจริญโดยแตกหักของไมซีเลียม

Leave a Reply