พัฒนาจิตใจ

ลักษณะของสมาธิและขั้นตอนการเกิดสมาธิ

ลักษณะของสมาธิ

เมื่อผู้บำเพ็ญสมาธิจิตสงบแล้วจะพบสิ่งพิเศษต่างๆ เช่น ตัวเบาสบายเหมือนตัวเราสูงใหญ่ เหมือนตกเหว เหมือนอยู่ในอากาศ ถือว่าจิตได้เป็นสมาธิแล้ว ลักษณะต่างๆที่เกิดขึ้นจะเป็นประเดี๋ยวประด้าวแล้วก็หายไป เป็นธรรมดาของสมาธิ จิตธรรมดานั้นจะเป็นสุขหรือเป็นทุกข์ก็เป็นด้วยอารมณ์ จิตเกาะติดกับอารมณ์ตลอดระยะเวลา ส่วนจิตสมาธิ มุ่งมั่นเอาจิตปราศจากอารมณ์เป็นที่ยึดเหนี่ยว การเริ่มต้นฝึกสมาธิ ก็จะต้องกำจัด อารมณ์ เพราะสมาธินั้นเป็นแนวทางแห่งสติ ที่มิให้เกิดความผิดพลาดในกิจการงานหน้าที่

สมาธิมีลักษณะอาการกิริยาที่พอกำหนดได้ เช่น

1.  สมาธิธรรมชาติ คือ จิตไม่ตั้งมั่น หวานไหวง่าย อ่อนแอ ทุกๆคนมีสมาธิธรรมชาติด้วยกันทั้งนั้น การทำงานด้วยความจดจ้อง การเรียน การอ่าน ล้วนเป็นสมาธิตื้น ทุกคนได้สมาธิธรรมชาติจากการพักผ่อนและนอนหลับแต่ละครั้ง

2.  สมาธิที่สร้างขึ้น คือ จิตที่ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวง่าย เป็นสมาธิที่สร้างขึ้นอย่างมีระบบ อย่างมีขั้นตอน สมาธิที่สร้างขึ้นจะเป็นหลักปรากฏอยู่ในใจของเราตลอดไป ไม่มีการสูญสลายตัว ส่วนสมาธิธรรมชาติมีมาใช้ไป ไม่อยู่คงตัวเกิดขึ้นสลายไปในการใช้งาน

ขั้นตอนสมาธิ

การทำสมาธิจำเป็นต้องมีขั้นไปสู่เป้าหมายเช่นกัน ดังนั้นการวางพื้นฐานสมาธิ มี 3 ขั้นตอน คือ

1.  ขณิกะ แปลว่า เล็กน้อยหรือชั่วขณะ อันดับแรกจากการบริกรรมนั่นแหละ คือ ขณิกะสมาธิ จะมีปรากฏที่เกิดขึ้นชั่วแว้บว้าบ มันจะเกิดขึ้นในจุดเดิมนี้ทุกครั้ง พอบริกรรมแล้ว จิตก็จะเข้าถึงจุดนี้ก็จะเกิดความสบายที่ผิดธรรมดา อันนี้คือจุดที่จะต้องรวบรวมกำลังและหากว่าทอดทิ้งโดยไม่ทำอีกเป็นการต่อเนื่อง มันก็จะค่อยๆหมดสภาพไป ครั้นจะทำขึ้นใหม่ก็ต้องมีขั้นตอนเริ่มใหม่เพื่อหาจุดที่จะเป็นจุดเริ่มแรก พยายามจดจำขณะจิตที่ดำเนินนั้น เพ่งมองเห็นความเคลื่อนไหวของจิต ที่บริกรรมแล้วหยุดนิ่ง ตลอดจนถึงจิตรวม จิตเข้าภวังค์ จิตสว่างโล่งโถง จิตเยือกเย็น ตัวเบา ตัวใหญ่ ตัวเล็ก ตัวลอย หรืออาการต่างๆ ในทางเย็นสบายเป็นต้น ทุกๆอาการเหล่านี้ หรือเห็นถึงนิมิตต่างๆ แสดงถึงความเป็นของ ขณิกสมาธิ

2.  อุปจารสมาธิ แปลว่า สมาธิขั้นกลาง อันนี้หมายถึงความชำนาญเกิดขึ้น สมาธิเกิดได้นาน มีความรู้ในสมาธินั้น การทำสมาธิได้เร็วขึ้นและนานขึ้น

3.  อัปปนาสมาธิ แปลว่า สมาธิขั้นสูง สามารถทำให้เกิดฌานชั้นสูงได้ เช่น รูปฌาน อรูปฌาน คือ ฌานขั้นสูงของสมาธิ จิตนั้นจะอยู่นิ่งได้ตามประสงค์ อย่างไรก็ตาม คือ สมาธิย่อมอยู่ได้และมีการเสื่อมสภาพได้

Leave a Reply