บ้านและสวน

เรื่องน่ารู้เรือนไทยภาคเหนือ

เรือนไทยภาคเหนือ

สิ่งปลูกสร้างสำหรับเป็นที่อยู่อาศัยในบริเวณภาคเหนือ หรือเรือนล้านนา แบ่งเป็น 3 ประเภท ได้แก่ เรือนไม้บั่ว เรือนกาแล และห้าง แต่ละประเภทมีรูปแบบแตกต่างกันดังนี้

เรือนไม้บั่วเรือนไม้บั่ว หรือเรือนไม้ไผ่ เป็นเรือนเครื่องผูกของภาคกลาง สร้างด้วยไม้ไผ่ หรือไม้จริงบางส่วน เช่น เสา ขื่อ รอด เพื่อช่วยให้แข็งแรง มั่นคง ฝา พื้น และโครงสร้างหลังคาทำด้วยไม้ไผ่ มักทำหลังคาเตี้ย ชายคาคลุมต่ำ เพื่อป้องกันลมและความหนาวเย็น หลังคามุงด้วยใบตองตึง หรือใบพลวง บนเรือนแบ่งเป็นห้องนอนสำหรับเจ้าของบ้าน เติ๋น สำหรับรับแขก ครัว ด้านหน้าเป็นชานและร้านน้ำ (ฮ้านน้ำ) ที่ยกพื้นสูงสำหรับวางหม้อน้ำดื่มประจำบ้าน มักยกสูงจากพื้น มีหลังคาคลุม เพื่อกันแดดไม่ให้น้ำร้อน เรือนไม้บั่วเป็นที่อยู่อาศัยของชาวบ้านทั่วไปก่อนที่จะพัฒนาเป็นเรือนไม้จริง ปัจจุบันไม่ค่อยพบเรือนชนิดนี้

เรือนกาแล

 

 

 

เรือนกาแล เรือนที่สร้างด้วยไม้จริง ผังเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ทรงเตี้ย ใต้ถุนสูง นิยมปลูกคู่กันสองหลัง เป็นเรือนแฝดทีพื้นระดับเดียวกัน อย่างที่เรียกว่า สองหลังร่วมพื้น เรือนกาแลประกอบด้วย เรือนนอน เติ๋น ชาน และร้านน้ำ อยู่ด้านข้างชาน ยกพื้นสูง มีหลังคา บันไดขึ้นเรือนอยู่ด้านหน้าของชาน ฝา ทำด้วยไม้ แบบฝาสายบัว ด้านบนผายออก (ฝาตาก) เพื่อระบายลมหนาวไม่ให้เข้าไปในตัวเรือน หลังคามุงกระเบื้องดิน หรือกระเบื้องขอปลายตัด ปลายมน หรือกระเบื้องไม้ (แป้นเกร็ด) ป้านลมทำเป็นไม้ไขว้กัน สลักเป็นลวดลาย เรียก กาแล ก๋าแล แก๋แล หรือกะแล สลักเป็นลายกนกสามตัว ลายเครือเถา และลายเมฆไหล เป็นต้น เรือนกาแลนิยมปลูกตามตะวัน หน้าเรือนอยู่ทิศเหนือหรือทิศใต้

ส่วนประกอบสำคัญของเรือนภาคเหนือที่ขาดไม่ได้ คือ ร้านน้ำ หรือ ฮ้านน้ำ สำหรับวางหม้อน้ำ ซึ่งเป็นน้ำดื่มประจำบ้าน เช่นเดียวกับน้ำต้น หรือคนโทน้ำที่ใส่น้ำสำหรับรับแขก หรือเหมือนกับขวดน้ำในปัจจุบัน

เรือนกาแลที่หาชมได้ในปัจจุบัน คือ เรือนคำเที่ยง ในบริเวณสยามสมาคม ถนนอโศก-สุขุมวิท กรุงเทพมหานคร พิพิธภัณฑ์เรือนล้านนา บริเวณมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่

ห้าง

ห้าง เรือนไม้ที่สร้างไว้ตามหัวไร่ปลายนาสำหรับเฝ้าไร่ เฝ้านา เพื่ออาศัยหลบแดด หลบฝน สร้างด้วยไม้จริง หรือไม้ไผ่ มุงด้วยใบตองตึง ใบพลวงที่นำมาเย็บเป็นแผงคล้ายตับจาก แป้นเกล็ด หรือคา (หญ้าคา) ยกพื้นสูงพอก้าวขึ้นได้ ห้างอีกประเภทหนึ่ง มีขนาดใหญ่และมั่นคงแข็งแรงกว่า เพื่อใช้เป็นที่อยู่ตลอดฤดูทำนา สร้างด้วยไม้จริง ยกพื้นสูงเพื่อให้มองเห็นไปไกลไม่มีฝา แต่ชายคาคลุมต่ำลงเกือบจรดพื้น ด้านสกัดด้านหลังทำพาไลชายมนเรียก ก้นนกขวัก ชายคาที่คลุมออกมาใช้เป็นที่เก็บเครื่องมือ ทำไร่ ทำนา

เรือนภาคเหนืออาจมีรูปแบบอื่นๆ อีกตามคตินิยมของแต่ละกลุ่มชน เช่น เรือนชาวไทยใหญ่ เรือนไทลื้อ เรือนชาวไทยภูเขาเผ่าต่างๆ เป็นต้น

ที่มา : หนังสือวัฒนธรรม ปีที่ 52 ฉบับที่ 4