การระบาดของโรคพยาธิตัวตืดอาการของโรคและการควบคุมและป้องกัน

โรคพยาธิตัวตืด ที่สำคัญมี 2 ชนิด คือ พยาธิตืดหมู (Taenia solium) และพยาธิตืดวัว (Taenia saginata) พยาธิตืดหมูพบได้ทั่วไปในคนที่กินเนื้อหมูเป็นอาหาร
ระบาดวิทยา ตืดหมู
มีคนเป็น Definitive hose หรือ final host ระยะตัวอ่อน C. cellulosae นอกจากจะพบในหมูแล้วยังพบได้ในแกะ สุนัข แมว และคน ก็มีตัวอ่อนระยะนี้ได้โดยคนกินอาหารหรือน้ำที่มีไข่ติดอยู่ หรือติดอยู่ตามมือและเล็บ
พยาธิสภาพและอาการ
ตัวแก่ของของ Taenia solium อยู่ในลำไส้เล็กโดยใช้ส่วน Scolex เกาะติดกับผนังลำไส้ทำให้เกิดการระคายเคือง ของเสียที่ตัวพยาธิปล่อยออกมาก็มีผลทำให้เกิดพิษแก่โฮสต์
การป้องกันและควบคุม
– ปรุงอาหารที่ทำจากเนื้อหมูให้สุกจริงๆ
– เนื้อหมูที่จะนำออกจำหน่ายในท้องตลาดควรจะให้ผ่านการตรวจจากสัตว์แพทย์ และทำลายซากหมูที่มีพยาธิเม็ดสาคูไปแล้ว
– อุจจาระจากคนป่วยควรได้ถ่ายลงในส้วมไม่ให้มาปะปนแพร่กระจายไปถึงหมู ซึ่งจะเป็นแหล่งที่ผลิตพยาธิเม็ดสาคู
– หมูไม่ควรเลี้ยงปล่อย ควรขังคอก
– อุจจาระของคนที่จะนำออกมาเป็นปุ๋มจะอันตรายมาก ถ้าจำเป็นจริงๆควรได้ผ่านขั้นตอนการทำลายขาพยาธิทั้งหลายให้หมดก่อน
– การป้องกันไม่ให้เกิด Cysticercosis ในคนก็จะต้องระวังไม่ให้มีไข่ปะปนมากับอาหาร ผักสด น้ำ และคนที่เป็นพยาธิตืดหมูต้องรีบถ่ายยาเพื่อไม่ให้เกิด Autoinfection ด้วย
– การแช่เค็มหรือหมักแหนม หมูปิ้ง ระยะตัวอ่อนของพยาธิอาจมีชีวิตอยู่ได้
– การหุงต้มที่ 65.5 องศาเซลเซียส อาจจะฆ่าเชื้อตัวอ่อนในเนื้อหมูได้
– ในแหนมที่เก็บไว้ในอุณหภูมิห้องตัวอ่อนพยาธิจะตายใน 18 ชั่วโมง และสาเหตุการตายมาจากเกลือที่ใช้ปรุง ดังนั้นแหนมที่เตรียมเสร็จแล้ว ก่อนนำมารับประทานควรเก็บไว้ในอุณหภูมิห้อง 2 วัน และถ้าเก็บไว้ในตู้เย็นควรนานกว่า 4-5 วัน
– น้ำมะนานที่ช่วยให้แหนมเปรี้ยวไม่ฆ่าตัวอ่อนพยาธิ กระเทียมจะทำให้ตัวอ่อนตายช้าลง
– Cysticercus ถึงแม้จะมีขนาดใหญ่กว่าซีสต์ของ Trichinella spiralis แต่ถูกทำลายด้วยเกลือหรือสารที่ผสมในอาหารได้ง่ายกว่า เนื่องจากเนื้อเยื่อส่วนผนังลำตัวของพยาธิตัวกลม (Cuticle) มีความคงทนถูกทำลายยากกว่า เช่น ซีสต์ของ T. spiralis อยู่ในแหนมได้นานกว่า C. cellulosae
ระบาดวิทยาตืดวัว
เป็นพยาธิตัวตืดที่ใหญ่ที่สุดที่พบในคน ในกรณีที่มีพยาธิตืดหลายๆตัว ปล้องของพยาธิจะพันกันทำให้เกิดอุดตันลำไส้ได้ หรือปล้องสุกไปอุดตันในไส้ติ่งทำให้เกิดการอักเสบอย่างเฉียบพลันของไส้ติ่ง
พยาธิสภาพและอาการ
ตัวแก่ของ Taenia saginata จะทำให้เกิดอาการระคายเคืองที่ผนังลำไส้ ในคนที่มีปล้องแก่ปล่อยออกมากับอุจจาระแล้วอาจจะมีอาการเจ็บลิ้นปี่ รู้สึกหิวบ่อย อึดอัด วิงเวียนเมื่อรู้สึกหิว มีบางรายเท่านั้นที่รู้สึกทานอาหารได้เพิ่มขึ้น การถ่ายอุจจาระอาจจะปกติแต่อาจจะถ่ายมีมูกปนออกมาบ้างในบางราย หรือมีเลือดปนออกมาด้วย มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน น้ำหนักลด ปวดในลำไส้ และอาจมีอาการกระเพาะอักเสบ อาจมีอาการรบกวนทางประสาท ทำให้บุคลิกเสียคอยกังวลว่าจะมีปล้องสุกออกมาที่ทวารหนัก มีการระคายเคืองที่ทวารหนัก
การป้องกันและควบคุม
– การป้องกันที่ได้ผลดี ต้องกำจัดแหล่งที่แพร่โรค โดยการให้ยาถ่ายพยาธิแก่ผู้ที่เป็นและกำจัดอุจจาระให้ถูกหลักสุขาภิบาล
– ต้องถ่ายอุจจาระในส้วมเพื่อป้องกันไม่ให้ไข่พยาธิแพร่ไป
– เนื้อวัว เนื้อควายที่ออกจำหน่ายควรได้ผ่านการตรวจของสัตว์แพทย์เพื่อกำจัดตัวอ่อนของพยาธิตัวตืดที่จะส่งออกจำหน่ายในตลาด
– ถ้าพบตัวอ่อนในเนื้อสัตว์ จะได้นำเนื้อสัตว์นั้นเข้าเก็บในที่เย็น -10 องศาเซลเซียส อย่างน้อย 5 วันตัวอ่อนจะถูกฆ่าหมด
– การปรุงอาหารที่ทำจากเนื้อวัว เนื้อควายก็ควรจะได้ทำให้สุกดีจึงจะนำมารับประทาน อาหารไทยบางชนิด เช่น ลาบ เนื้อย่าง น้ำตก ที่ทำการปรุงยังไม่สุกดี ก็ยังไม่ปลอดภัยจากพยาธิตัวตืด โดยเฉพาะในแหล่งที่มีโรคนี้ระบาดควรจะระมัดระวังในการรับประทานเนื้อวัว เนื้อควายให้มาก
– การใช้ความร้อนที่ 56 องศาเซลเซียส ก็จะฆ่าตัวอ่อนในเนื้อวัวได้
– การทำเค็มที่ความเค็ม 20-25 % ก็สามารถทำลายตัวอ่อนได้ในเวลา 5 วัน